Yunus, Hamsi, Japon Balığı Zeka Karşılaştırması, Sucul Omurgalılarda Bilişsel Evrim ve Hafıza Mimarisi

Yunus, Hamsi, Japon Balığı Zeka Karşılaştırması, Sucul Omurgalılarda Bilişsel Evrim ve Hafıza Mimarisi: Delphinidae, Cyprinidae ve Engraulidae Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Giriş ve Evrimsel Bağlam

Biyolojik bilimler, uzun bir süre boyunca omurgalı bilişini merdiven benzeri hiyerarşik bir yapı (scala naturae) olarak değerlendirme eğiliminde olmuştur. Bu antropasentrik bakış açısı, memelileri bilişsel piramidin zirvesine yerleştirirken, balıkları refleksif ve içgüdüsel davranışlarla sınırlı, “ilkel” organizmalar olarak marjinalize etmiştir. Ancak son çeyrek asırda nöroetoloji, karşılaştırmalı psikoloji ve moleküler nörobiyoloji alanlarında kaydedilen ilerlemeler, zekanın tek bir doğrusal düzlemde evrimleşmediğini, aksine farklı ekolojik nişlerin yarattığı seçilim baskılarına yanıt olarak çeşitli taksonlarda bağımsız ve karmaşık biçimlerde ortaya çıktığını kanıtlamıştır.¹ Bu rapor, sucul ekosistemin üç farklı temsilcisi üzerinden bilişsel kapasite, hafıza retansiyonu ve nöroanatomik adaptasyonları inceleyerek, omurgalı zihninin evrimsel plastisitesini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

İncelenen türler, farklı evrimsel stratejileri temsil eden model organizmalar olarak seçilmiştir: Deniz memelilerinin ve dolayısıyla “sucul primat” benzeri sosyal zekanın temsilcisi olan Şişe Burunlu Yunus (Tursiops truncatus); kemikli balıkların (Teleostei) bilişsel potansiyelini ve bireysel öğrenme kapasitesini temsil eden Japon Balığı (Carassius auratus); ve bireysel bilişten ziyade “kolektif zeka” (swarm intelligence) ve dağıtılmış biliş mekanizmalarının mükemmel bir örneği olan Hamsi (Engraulis encrasicolus). Bu üç türün analizi, hafızanın moleküler temellerinden, karmaşık sosyal ittifakların yönetimine ve binlerce bireyin senkronize hareketini sağlayan duyusal entegrasyona kadar geniş bir spektrumu kapsamaktadır.

Raporun temel tezi, bilişsel karmaşıklığın sadece beyin hacmi veya kortikal katmanlaşma ile açıklanamayacağıdır. Yunusların yüksek ensefalizasyon katsayıları ve kıvrımlı korteksleri, primatlarla yakınsak bir “sosyal zeka” evrimine işaret ederken; teleost balıklarının (Japon balığı ve hamsi) “everte” (dışa dönük) beyin yapısı, memeli hipokampüsü ve amigdalası ile işlevsel homoloji gösteren pallial yapılar barındırmaktadır.³ Bu durum, hafıza ve öğrenme gibi temel bilişsel fonksiyonların, anatomik farklılıklara rağmen derin bir evrimsel korunuma sahip olduğunu göstermektedir. Aşağıdaki bölümlerde, bu türlerin nöroanatomik altyapıları, hafıza sistemleri, sosyal dinamikleri ve iletişim becerileri, mevcut literatürün ve deneysel verilerin ışığında detaylandırılacaktır.

Nöroanatomik Temeller: Eversiyon ve Evaginasyon Paradigması

Bilişsel yeteneklerin karşılaştırılmasında en temel engel, memeli ve balık beyinleri arasındaki brüt morfolojik farklılıklardır. Memelilerin ön beyin (telensefalon) gelişimi, nöral tüpün içe doğru kıvrılarak kapanması ve yan ventriküller etrafında genişleyerek (evaginasyon) laminer (katmanlı) bir neokorteks oluşturmasıyla karakterizedir. Buna karşılık, Carassius auratus ve Engraulis encrasicolus gibi teleost balıklarında ön beyin gelişimi, nöral tüpün dorsal kısmının dışa doğru bükülerek yanlara açılması (eversiyon) süreciyle şekillenir.³

Bu yapısal farklılaşma, uzun yıllar boyunca balıkların memelilerdeki karmaşık davranışları yöneten beyin bölgelerinden (özellikle hipokampüs ve neokorteks) yoksun olduğu yanılgısına yol açmıştır. Ancak güncel gen ekspresyonu ve bağlantısallık çalışmaları, “birebir anatomik benzerlik” yerine “işlevsel homoloji” kavramını öne çıkarmıştır.

Pallial Homolojiler ve İşlevsel Bölgeler

Teleost beynindeki pallium (örtü), memeli beynindeki kortikal yapıların evrimsel karşılığıdır. Eversiyon süreci nedeniyle, memelilerde beynin iç-orta kısmında (medial) yer alan yapılar, balıklarda beynin dış-yan (lateral) kısmına yerleşmiştir.

Memeli Beyin Bölgesi	Teleost Homoloğu	Fonksiyonel Karşılık ve Kanıtlar
Hipokampüs	Lateral Pallium (Dl)	Uzamsal hafıza, haritalama, ilişkisel öğrenme. Dl lezyonları uzamsal navigasyonu bozar.2
Amigdala	Medial Pallium (Dm)	Duygusal öğrenme, korku koşullanması, agresyon. Dm nöronları glutamaterjiktir ve korku tepkilerinde aktiftir.7
Neokorteks	Dorsal Pallium (D)	Duyusal entegrasyon, motor planlama. Transkriptomik analizler benzer hücre tiplerini göstermektedir.4
Subpallium (Striatum)	Ventral Telensefalon (V)	Motor kontrol, alışkanlık oluşumu, ödül mekanizmaları.3

Bu homolojiler, Japon balığının ve hamsinin beyin yapısının “ilkel” olmadığını, aksine aynı evrimsel kökenden gelen nöral devrelerin farklı bir mekansal düzenlemesi olduğunu kanıtlamaktadır. Özellikle Nothobranchius furzeri gibi modellerde yapılan çalışmalar, tirozin hidroksilaz (TH) pozitif nöronların dağılımının memelilerdeki dopaminerjik sistemle (substantia nigra ve ventral tegmental alan) paralellik gösterdiğini, dolayısıyla motivasyon ve ödül sistemlerinin de korunduğunu ortaya koymaktadır.³

Ensefalizasyon ve Metabolik Maliyetler

Beyin büyüklüğü ve vücut kütlesi arasındaki allometrik ilişki, bilişsel potansiyelin bir göstergesi olarak kullanılır. Ancak sucul ortamda bu ilişki, kaldırma kuvveti ve termoregülasyon gibi faktörlerle karmaşıklaşır.

Yunuslar (Delphinidae), insanlardan sonra vücut kütlesine oranla en büyük beyne sahip canlılardır. Ensefalizasyon Katsayısı (EQ) yaklaşık 5.3 civarındadır (insan ~7.4). Beyin kütlesi 1.5 kg’ı aşabilir ve son derece kıvrımlı (girifikasyon) bir kortekse sahiptir.⁹ Bu büyük beyin, yüksek bir metabolik maliyet getirir. Yunusların yüksek enerjili diyetleri ve gelişmiş avlanma stratejileri, bu pahalı organı sürdürebilmelerini sağlar.¹¹

Teleostlarda ise durum daha değişkendir. Hamsi (Engraulis encrasicolus) gibi pelajik sürü balıkları, görece küçük bir beyne sahiptir. Bilişsel yük, bireysel işlemciden ziyade sürü dinamiklerine ve yanal çizgi gibi özelleşmiş duyu organlarına dağıtılmıştır. Ancak Japon balığı gibi bentik ve karmaşık habitatlarda yaşayan türlerde, çevresel zenginleştirme (environmental enrichment) ile telensefalondaki nöron sayısının artırılabildiği (nörogenez) ve beyin plastisitesinin yüksek olduğu görülmüştür.¹² Teleostlar için tür içi beyin-vücut eğimi (slope) yaklaşık 0.46’dır; bu değer endotermik omurgalılardan (memelilerden) daha yüksektir ve balıkların yaşam boyu büyümeye devam eden beyin yapısına işaret eder.¹³

Delphinidae: Sosyal Zekanın ve İşitsel Dünyanın Zirvesi

Yunusların bilişsel evrimi, primatlarla benzer şekilde “Sosyal Beyin Hipotezi” (Social Brain Hypothesis) ile açıklanır. Bu hipotez, büyük beyinlerin ekolojik problemlerden ziyade, karmaşık sosyal gruplar içindeki ilişkileri yönetme ihtiyacından kaynaklandığını öne sürer. Şişe burunlu yunuslar, bu teorinin en güçlü kanıtlarından birini sunar.

Karmaşık İttifak Ağları ve “Makyavelist Zeka”

Yunus toplumları, “fisyon-füzyon” (ayrılma-birleşme) dinamiklerine sahiptir. Grup kompozisyonu saatlik veya günlük olarak değişebilir. Bu dinamik yapı, bireyin sadece mevcut grup üyelerini değil, o an yanında olmayan bireylerle olan ilişkilerini de hafızasında tutmasını gerektirir.¹¹ Özellikle Shark Bay (Avustralya) popülasyonlarında gözlemlenen erkek ittifakları, insan dışı canlılarda görülen en karmaşık sosyal yapılanmadır.

1. Birinci Derece İttifaklar: 2-3 erkekten oluşan, dişileri “konsort” (eşlik etme) altına almak için işbirliği yapan, uzun süreli ve güçlü bağlara sahip birimlerdir.
2. İkinci Derece İttifaklar: Birinci derece ekiplerin, diğer ekiplerden dişi çalmak veya kendi dişilerini korumak için birleştiği daha büyük (4-14 birey) gruplardır.
3. Üçüncü Derece İttifaklar: İttifakların ittifakı olarak adlandırılan bu seviye, büyük ölçekli çatışmalarda devreye giren “süper-ittifaklardır”.¹¹

Bu çok katmanlı yapı, bireyin “üçlü etkileşimleri” (triadic interactions) yönetmesini gerektirir. Bir yunus, potansiyel bir rakibine saldırıp saldırmayacağına karar verirken, o rakibin müttefiklerinin kim olduğunu, kendi müttefiklerinin nerede olduğunu ve geçmişteki sadakat durumlarını saniyeler içinde analiz etmelidir. “İlişki belirsizliği” (relationship uncertainty) ile başa çıkma zorunluluğu, yunuslarda yüksek işlemci gücüne sahip bir beynin evrimini tetiklemiştir. Senkronize yüzme ve “petting” (temas) davranışları, bu ittifakların gücünü test etmek ve teyit etmek için kullanılan sosyal araçlardır.¹¹

İletişim, Dil ve Özyineleme Tartışması

Yunusların iletişim sistemi, ekolokasyon (biyosonar) tıkırtıları ve iletişimsel ıslıklar (whistles) olmak üzere iki ana bileşene ayrılır. Ekolokasyon, çevrenin üç boyutlu akustik haritasını çıkarmak için kullanılırken, ıslıklar sosyal bağlamda kritiktir.

İmza Islıkları ve İsimlendirme

Her yunus, yaşamının ilk aylarında kendine özgü bir frekans modülasyonuna sahip “imza ıslığı” geliştirir. Bu ıslık, bireyin kimliğini temsil eder ve yaşam boyu sabit kalır. Yunuslar, birbirlerine seslenmek, belirli bir bireyin dikkatini çekmek veya birleşmek için diğer bireylerin imza ıslıklarını taklit edebilirler. Bu davranış, hayvanlar aleminde nadir görülen “gönderimsel etiketleme” (referential labeling) veya isimlendirme yeteneğinin varlığını gösterir.¹⁴ Jason Bruck’un çalışmaları, yunusların 20 yıl önce ayrıldıkları tank arkadaşlarının imza ıslıklarını tanıdığını ortaya koymuştur ki bu, insan dışı canlılarda kaydedilen en uzun süreli sosyal hafıza örneklerinden biridir.¹⁴

Motherese (Anne Dili) ve Vokal Öğrenme

Son araştırmalar (2023-2024), anne yunusların yavrularına hitap ederken ürettikleri imza ıslıklarının akustik özelliklerini değiştirdiğini göstermiştir. Islıkların maksimum frekansı artmakta ve frekans aralığı genişlemektedir. İnsan annelerin bebekleriyle konuşurken kullandığı “bebeksi konuşma” (motherese veya child-directed speech) ile paralellik gösteren bu fenomen, yavruların vokal öğrenme sürecini destekleyen ve dikkati artıran evrimsel bir adaptasyondur.¹⁵

Dilin Yapısı ve AI Analizleri

İnsan dilini diğer iletişim sistemlerinden ayıran temel özelliğin “özyineleme” (recursion) olduğu teorisi, yunuslar üzerinde test edilmiştir. Laboratuvar ortamında eğitilen yunuslar, karmaşık sözdizimsel (sentaktik) kuralları anlayabilmektedir. Örneğin, “topu çembere getir” komutu ile “çemberi topa getir” komutu arasındaki anlamsal farkı, kelime sırasına dayanarak çözebilirler.¹⁶ Doğal iletişimde özyinelemenin varlığı hala tartışmalı olsa da, 2024 ve 2025 yıllarında yapılan yapay zeka (AI) destekli çalışmalar (DolphinGemma ve benzeri modeller), yunus vokalizasyonlarında bağlama dayalı, karmaşık ve rastgele olmayan örüntülerin varlığını doğrulamaktadır. Bu modeller, yunus seslerinin sadece duygusal durumları değil, muhtemelen eylem niyetlerini ve soyut kavramları da kodlayabileceğine dair güçlü sinyaller vermektedir.¹⁸

İnovasyon ve Öz-Farkındalık

Bilişsel esnekliğin en belirgin göstergelerinden biri “yaratıcılık” veya inovasyondur. Yunuslar, “yeni bir şey yap” (innovate) komutunu öğrenebilen nadir türlerdendir. Bu komut verildiğinde, yunuslar o seansta daha önce sergilemedikleri bir davranışı üretirler. Bunu yapabilmeleri için, kısa süreli hafızalarında (working memory) yakın geçmişteki eylemlerini tutmaları, bunları taramaları ve tekrardan kaçınarak yeni bir motor plan oluşturmaları gerekir.²⁰ Ayrıca, ayna testini (Mirror Self-Recognition) başarıyla geçmeleri, kendilik bilincine (self-awareness) ve fiziksel benlik algısına sahip olduklarını kanıtlar.²¹

Carassius auratus: Teleost Bilişselliğinde Model Organizma

Halk arasında yaygın olan “3 saniyelik balık hafızası” miti, Carassius auratus (Japon balığı) üzerinde yapılan bilimsel çalışmalarla kesin olarak çürütülmüştür. Sazangiller (Cyprinidae) familyasının bu üyesi, hafıza oluşumu, uzamsal yön bulma ve zaman algısı konularında omurgalı beyninin temel prensiplerini anlamak için kullanılan bir model organizmadır.

Hafıza Süresi ve İlişkisel Öğrenme Kapasitesi

Japon balıklarının hafıza kapasitesi, saniyelerle değil, aylar ve yıllarla ölçülmektedir. Klasik ve operant koşullanma deneyleri, bu canlıların uzun süreli hafıza (LTM) konsolidasyonu için gerekli moleküler ve davranışsal mekanizmalara sahip olduğunu göstermiştir.

Bir çalışmada, Japon balıklarının belirli bir görsel ipucunu yiyecekle ilişkilendirmeyi öğrendikleri bir deney düzeneğinde, 16 ay sonra bile görevi hatırladıkları tespit edilmiştir. Eğitimli balıklar, aradan geçen bir yıldan fazla süreye rağmen, labirenti eğitimsiz balıklara göre çok daha hızlı tamamlamışlardır.²² Başka bir çalışmada, elektrik şokundan kaçınma eğitimi alan balıkların, protein sentezi inhibitörü (puromisin) uygulanmadığı takdirde, bu kaçınma davranışını en az bir ay boyunca korudukları gösterilmiştir. Bu bulgu, hafıza izlerinin (engram) kalıcı hale gelmesi için memelilerdekine benzer protein sentezi süreçlerinin (örneğin; BDNF, CREB, ERK1/2 yolakları) gerekli olduğunu kanıtlamaktadır.²³

Uzamsal Biliş ve Haritalama Stratejileri

Japon balıkları, çevrelerinde yiyecek bulmak ve avcılardan kaçınmak için karmaşık navigasyon stratejileri kullanırlar. Bu stratejiler iki ana kategoride toplanır:

1. Ben-Merkezli (Egocentric) Navigasyon: “Dönüş tepkisi” olarak da bilinir. Balık, vücut eksenine göre hareket eder (örneğin; “ikinci dönemeçten sağa dön”). Bu strateji, lateral pallium (Dl) lezyonlarından etkilenmez ancak daha basit motor öğrenme devrelerine dayanır.
2. Dış-Merkezli (Allocentric) Navigasyon: “Yer stratejisi” (place strategy) olarak bilinir. Balık, çevresindeki görsel işaretleri (landmark) kullanarak hedefi dünya koordinat sistemine göre belirler (örneğin; “kırmızı taşın kuzeyine git”). Deneylerde, labirentin başlangıç noktası değiştirildiğinde balıkların alışkanlıklarına göre (sağa) dönmek yerine, hedefin gerçek konumuna yöneldikleri gözlemlenmiştir. Bu durum, Japon balıklarının çevrelerinin zihinsel bir temsilini, yani bir Bilişsel Harita (Cognitive Map) oluşturduklarını gösterir.²

Bu yetenek, memeli hipokampüsünün homoloğu olan lateral pallium (Dl) tarafından yönetilir. Dl ablasyonu yapılan balıklar, görsel işaretlere dayalı uzamsal görevlerde başarısız olurken, basit görsel ayırt etme yeteneklerini korurlar.⁸ Bu fonksiyonel ayrışma, uzamsal bilişin evrimsel kökenlerinin çok eskiye dayandığını gösterir.

Zaman Algısı ve Aralık Zamanlaması

Zamanı algılamak ve gelecekteki olayları tahmin etmek, yüksek bilişsel bir işlevdir. Japon balıkları üzerinde yapılan “aralık zamanlaması” (interval timing) deneyleri, bu türün zaman aralıklarını hassas bir şekilde ölçebildiğini göstermiştir.

Sabit Aralık (Fixed-Interval, FI) prosedürlerinde, balıklara sadece belirli bir sürenin (örneğin 60 saniye) sonunda bir kola bastıklarında yem verilmiştir. Eğitim sürecinin sonunda balıklar, sürenin başlarında kola basmazken, süre sonuna doğru tepki verme oranlarını artırmışlardır (scalloped pattern). Bu davranış, balıkların “beklemeyi öğrendiğini” ve zamanın geçişini içsel bir saat mekanizmasıyla takip ettiklerini gösterir. Ayrıca, ışık döngüsünden bağımsız olarak (sürekli ışık altında bile) bu zamanlamayı koruyabilmeleri, bunun sirkadiyen ritimden farklı, bilişsel bir zaman sayacı olduğunu kanıtlar.²⁵

Engraulis encrasicolus: Kolektif Zeka ve Duyusal Entegrasyon

Hamsi (Engraulis encrasicolus), bireysel bir laboratuvar hayvanı olarak Japon balığı kadar sık incelenmese de, oşinografi ve etoloji alanlarında “sürü davranışı” (schooling) ve kitlesel göç dinamikleri açısından kritik bir modeldir. Hamsinin bilişsel özelliği, bireysel beyin kapasitesinden ziyade, binlerce bireyin oluşturduğu süper-organizmanın, yani sürünün ortaya çıkardığı “Kolektif Zeka” (Swarm Intelligence) ile tanımlanır.

Sürü Dinamiği ve Dağıtılmış Biliş

Hamsi sürüleri, merkezi bir lider veya komuta zinciri olmaksızın, karmaşık manevraları senkronize bir şekilde gerçekleştirebilir. Bu fenomen, “beliren özellik” (emergent property) olarak adlandırılır. Sürü içindeki her bir hamsi, yerel çevresindeki (en yakın 6-7 komşu) bilgiye dayanarak hareket eder. Üç temel davranışsal kural bu yapıyı yönetir:

1. Çekim (Attraction): Uzaktaki komşulara yaklaş (sürünün dağılmasını önler).
2. İtme (Repulsion): Çok yakındaki komşulardan uzaklaş (çarpışmayı önler).
3. Hizalanma (Alignment): Komşuların yüzme yönüne ve hızına uyum sağla.²⁷

Bu basit kurallar, sürünün avcılara karşı karmaşık savunma taktikleri geliştirmesini sağlar. Örneğin, bir avcı tespit edildiğinde sürü “flash expansion” (ani patlama) yaparak dağılır ve avcının kafasını karıştırır, ardından hızla tekrar birleşir. Bilgi transferi, sürü içinde bir dalga gibi yayılır; bir bireyin yön değiştirmesi, milisaniyeler içinde yüzlerce bireye iletilir. “Many Wrongs” (Pek Çok Yanlış) prensibi uyarınca, bireysel navigasyon hataları grup etkileşimi sayesinde sönümlenir ve sürü, hedefine tek bir bireyden çok daha isabetli bir şekilde ulaşır.²⁸

Duyusal Entegrasyon: Yanal Çizgi ve Hidrodinamik Algı

Hamsilerin karanlık, bulanık sularda veya gece vakti bu kadar hassas bir koordinasyonla yüzebilmesi, çok modlu duyusal entegrasyon sayesinde mümkündür. Görme duyusu önemli olmakla birlikte, asıl kritik rolü Yanal Çizgi (Lateral Line) sistemi oynar.

Yanal çizgi, balığın vücudu boyunca uzanan ve suyun hareketini, basınç değişimlerini ve titreşimleri algılayan mekanoreseptörlerden (nöromastlar) oluşur. Hamsi, önündeki ve yanındaki balığın kuyruk vuruşlarının yarattığı girdapları (wake) hisseder. Bu bilgi, sadece konumu korumak için değil, aynı zamanda enerji tasarrufu yapmak için de kullanılır; hamsiler, komşularının yarattığı akımlardan faydalanarak (hidrodinamik drafting) yüzme maliyetini düşürürler.³⁰

Beyinde, bu mekanosensör bilgilerin işlendiği merkezler, sosyal karar verme ağlarıyla (Social Decision-Making Network – SDMN) entegre haldedir. Yanal çizgiden gelen veriler, medyal pallium (Dm – amigdala homoloğu) ve preoptik alan gibi bölgelere iletilerek, sosyal bağlamda (sürüde kalma veya ayrılma) uygun davranışsal tepkilerin üretilmesini sağlar.⁶ Ayrıca, “akustik hipotez”, balıkların yüzerken çıkardıkları düşük frekanslı seslerin, sürünün bütünlüğünü koruyan bir iletişim ağı oluşturduğunu öne sürmektedir.³³

Göç ve Çevresel Hafıza

Karadeniz ve Akdeniz hamsileri, her yıl beslenme ve üreme alanları arasında uzun mesafeli göçler (overwintering migration) gerçekleştirir. Bu göçlerin mekanizması, yunusların sosyal olarak öğrendiği ve kültürel olarak aktardığı rotalardan farklıdır. Hamsi göçü, büyük ölçüde genetik olarak kodlanmış dürtülerin çevresel ipuçlarıyla (sıcaklık, akıntılar) tetiklenmesiyle gerçekleşir.

Lagrangian modelleme çalışmaları, hamsi göçlerinin oşinografik sirkülasyon ve deniz yüzey sıcaklığı (SST) değişimleriyle sıkı bir korelasyon gösterdiğini ortaya koymuştur.³⁴ Mavi orkinos gibi bazı pelajik türlerde “göç hafızası”nın (migrational memory) öğrenilmiş bileşenleri olabileceği düşünülse de, hamsi gibi kısa ömürlü (3-4 yıl) türlerde rotanın her nesilde yeniden öğrenilmesinden ziyade, çevresel gradyanların takibi ve yetişkin bireylerin (daha önce göç etmiş olanların) varlığının sağladığı sosyal kolaylaştırma (social facilitation) mekanizmaları ön plandadır.³⁶

Karşılaştırmalı Psikofizik ve Bilişsel Sentez

Üç türün bilişsel profilleri karşılaştırıldığında, her birinin kendi ekolojik nişine özgü sorunları çözmek üzere özelleşmiş zihinsel araç setleri geliştirdiği görülür.

Zaman, Mekan ve Sayı Algısı

Bilişsel Alan	Yunus (Tursiops)	Japon Balığı (Carassius)	Hamsi (Engraulis)
Uzamsal Hafıza	3B Akustik Haritalama. Sonar ile nesne ve ortam analizi. Geniş alanlarda navigasyon.	Görsel ve geometrik ipuçlarına dayalı Bilişsel Harita (Allocentric). Küçük ölçekli, detaylı habitat hafızası.	Geniş ölçekli oşinografik gradyan takibi. Sürü içi konumlandırma (lokal metrik uzay).
Zaman Algısı	Olayların sırasını hatırlama (Epizodik benzeri). Ritmik senkronizasyon.	Aralık zamanlaması (Interval Timing). Sirkadiyen beklenti.	Mevsimsel zamanlama (Fenoloji). Göç tetikleyicileri.
Sayısal Yetenek	Miktar ayırt etme (az/çok). Sembolik sayı temsili (eğitimle).	Miktar ayırt etme (oranlar). Yaklaşık Sayı Sistemi (ANS) kullanımı.2	Sürü büyüklüğü tahmini (Kuorum algılama).
Nesne Kalıcılığı	Tam gelişmiş. Saklanan nesneleri arama ve bulma.	Mevcut. Görüş alanından çıkan nesneleri takip etme yeteneği.	Veri sınırlı. Av takibinde muhtemel.

Ekolojik Baskılar ve Zeka Türleri

Yunuslardaki zeka, “metabolik olarak pahalı” bir yatırımdır. Büyük bir beyin, vücut enerjisinin önemli bir kısmını tüketir. Bu yatırımın geri dönüşü, karmaşık avlanma stratejileri (örneğin; balçık çemberi oluşturma, sünger kullanımı) ve sosyal işbirliği sayesinde elde edilen yüksek kaliteli besinlerle sağlanır. Yunus zekası, “esnek problem çözme” ve “kültürel aktarım” üzerine kuruludur.¹¹

Japon balıklarında zeka, “verimlilik” üzerine kuruludur. Bentik ve değişken bir çevrede, yiyeceğin yerini hatırlamak ve tehlikeli bölgelerden kaçınmak hayati önem taşır. Bu nedenle, ilişkisel ve uzamsal hafıza sistemleri, memelilerle yarışacak düzeyde gelişmiştir ancak enerji maliyeti daha düşüktür.

Hamsilerde ise zeka “dağıtılmış”tır. Bireysel bir hamsinin beyni, avcılardan kaçmak veya göç rotasını hesaplamak için yeterli işlem gücüne sahip olmayabilir. Ancak binlerce bireyin duyusal girdilerinin birleşimi, sürünün “süper-organizma” olarak son derece akıllı kararlar vermesini sağlar. Bu, bireysel maliyeti düşük ancak grup başarısı yüksek bir stratejidir.

Antropojenik Etkiler ve Gelecek Perspektifi

Bilişsel özelliklerin incelenmesi, sadece akademik bir merak değil, koruma biyolojisi açısından da kritik bir ihtiyaçtır. İnsan faaliyetleri, bu canlıların duyusal ve bilişsel dünyalarını tehdit etmektedir.

Gürültü Kirliliği ve İletişim: Okyanuslardaki gemi trafiği ve sonar faaliyetleri, yunusların iletişimini maskelemekte ve stres seviyelerini artırmaktadır. Benzer şekilde, “akustik hipotez” doğruysa, gürültü kirliliği hamsi sürülerinin bütünlüğünü ve koordinasyonunu bozabilir.³⁷

Okyanus Asitlenmesi ve Nörobiyoloji: Artan atmosferik CO2, okyanus sularının pH dengesini düşürmektedir. Bu durum, balıklarda GABAerjik nörotransmisyonu etkileyerek koku alma duyusunu ve davranışsal lateralizasyonu bozmaktadır. Asitli sularda balıkların avcı kokusunu alamadıkları veya göç yollarını şaşırdıkları gözlemlenmiştir.³ Bu, hamsi göçlerinin geleceği ve Japon balıklarının öğrenme kapasiteleri için ciddi bir tehdittir.

İklim Değişikliği ve Fenolojik Uyumsuzluk: Hamsi göçleri sıcaklığa bağlıdır. Deniz suyu sıcaklıklarındaki anormal artışlar, göç zamanlamasını değiştirebilir ve balıkların plankton patlamalarını kaçırmasına (match-mismatch hipotezi) neden olabilir. Bu durum, sadece hamsi popülasyonlarını değil, onlarla beslenen yunusları da etkileyecek bir zincirleme reaksiyona yol açabilir.³⁴

Sonuç

Biyolojik çeşitlilik perspektifinden bakıldığında, zeka tekil bir zirve değil, çok doruklu bir dağ sırasıdır. Yunus (Tursiops truncatus), primat benzeri sosyal biliş ve sembolik iletişim yetenekleriyle bu doruklardan birini işgal ederken; Japon balığı (Carassius auratus), memeli beyniyle homolog nöral devrelere sahip olduğunu ve uzun süreli hafızanın evrimsel bir sabit olduğunu kanıtlayarak bir diğer doruğu temsil eder. Hamsi (Engraulis encrasicolus) ise, zekanın bireysel sınırları aşarak kolektif bir fenomene dönüşebileceğini gösteren üçüncü bir stratejiyi sunar.

Bu araştırma, “balık hafızası” gibi bilim dışı mitlerin terk edilmesini ve sucul canlıların zihinsel dünyalarının karmaşıklığının kabul edilmesini zorunlu kılmaktadır. Eversiyon ve evaginasyon gibi gelişimsel farklılıklar, nihai bilişsel ürünün kalitesini değil, sadece mimarisini belirler. Sonuç olarak, ister bir yunusun imza ıslığında, ister bir Japon balığının bilişsel haritasında, isterse bir hamsi sürüsünün senkronize dansında olsun; yaşam, hayatta kalma problemini çözmek için her zaman sofistike bilişsel çözümler üretmiştir.

Tablo 2: İncelenen Türlerin Bilişsel ve Biyolojik Özellik Özeti

Özellik	Yunus (Tursiops truncatus)	Japon Balığı (Carassius auratus)	Hamsi (Engraulis encrasicolus)
Sınıf	Mammalia (Memeliler)	Actinopterygii (Teleostei)	Actinopterygii (Teleostei)
Beyin Gelişimi	Evaginasyon (İçe kıvrılma). Laminer Korteks.	Eversiyon (Dışa dönme). Nükleer Pallium.	Eversiyon. Küçük beyin/vücut oranı.
Baskın Duyu	İşitsel (Ekolokasyon/Sonar).	Görsel ve Kimyasal (Kemosensör).	Mekanosensör (Yanal Çizgi) ve Akustik.
Hafıza Tipi	Epizodik, Sosyal, Prosedürel.	Uzamsal, İlişkisel, Zamansal (Aralık).	Kolektif Sürü Hafızası, Genetik/Çevresel.
Hafıza Süresi	20+ Yıl (Sosyal tanıma).	Aylar/Yıllar (Koşullanma).	Kısa dönem bireysel, Mevsimsel döngüsel.
Sosyal Yapı	Karmaşık İttifaklar, Fisyon-Füzyon.	Gevşek gruplar (Shoaling).	Sıkı Sürü (Schooling), Anonim yapı.
Navigasyon	Biyo-sonar haritalama, Kültürel aktarım.	Bilişsel Harita (Allocentric).	Çevresel gradyan takibi, Sürü oryantasyonu.
İletişim	İsimlendirme (İmza), Sentaks (tartışmalı).	Vücut dili, alarm feromonları.	Hidrodinamik sinyaller, titreşim.
Antropojenik Tehdit	Gürültü, kimyasal kirlilik.	Habitat kaybı, kirlilik.	Aşırı avlanma, iklim değişikliği (göç).

Alıntılanan çalışmalar

1. Fish intelligence – Wikipedia, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Fish_intelligence
2. Spatial Cognition in Teleost Fish: Strategies and Mechanisms – MDPI, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.mdpi.com/2076-2615/11/8/2271
3. Teleostean forebrain organization and evolution: Links to behavior …, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/neuroanatomy/articles/10.3389/fnana.2023.1167451/full
4. Spatially resolved cell atlas of the teleost telencephalon and deep homology of the vertebrate forebrain | bioRxiv, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2023.07.20.549873v1.full
5. Spatially resolved cell atlas of the teleost telencephalon and deep homology of the vertebrate forebrain – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10370212/
6. The Mechanosensory Lateral Line System Mediates Activation of Socially-Relevant Brain Regions during Territorial Interactions – PubMed Central, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4865491/
7. Does a Vertebrate Morphotype of Pallial Subdivisions Really Exist? – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11614313/
8. Spatial memory and hippocampal pallium through vertebrate …, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11923018/
9. Comparison of Dolphins’ Body and Brain Measurements with Four Other Groups of Cetaceans Reveals Great Diversity – PubMed Central, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5348735/
10. Brain weight, encephalization quotient and number of cortical neurons in selected mammals, erişim tarihi Aralık 20, 2025, http://bionumbers.hms.harvard.edu/files/Brain%20weight%2C%20encephalization%20quotient%20and%20number%20of%20cortical%20neurons%20in%20selected%20mammals.pdf
11. Dolphin social intelligence: complex alliance relationships in …, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2346519/
12. Small-scale environmental enrichment and exercise enhance learning and spatial memory of Carassius auratus, and increase cell proliferation in the telencephalon: an exploratory study – PubMed Central, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6487742/
13. Relative Brain Size and Cognitive Equivalence in Fishes, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://d-nb.info/1254712801/34
14. Dolphins use signature whistles to represent other dolphins – similarly to how humans use names – Interalia Magazine, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.interaliamag.org/articles/dolphins-use-signature-whistles-to-represent-other-dolphins-similarly-to-how-humans-use-names/
15. Bottlenose dolphin mothers modify signature whistles in the presence of their own calves, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10318978/
16. Dolphin Social Cognition (Chapter 17) – The Cambridge Handbook of Animal Cognition, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-handbook-of-animal-cognition/dolphin-social-cognition/A23A5802DD50F0FF58A16100CEBFCDA9
17. What’s special about human language? The contents of the “narrow language faculty” revisited – PMC – PubMed Central, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3478773/
18. Dolphin: Moving Towards Closed-loop Auto-research through Thinking, Practice, and Feedback – arXiv, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://arxiv.org/html/2501.03916v3
19. DolphinGemma: How Google AI is helping decode dolphin communication | Research, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://research.gatech.edu/dolphingemma-how-google-ai-helping-decode-dolphin-communication
20. Defining Creativity and Confirming Understanding of the Concept in Dolphins: Research and Training Perspectives – Aquatic Mammals, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.aquaticmammalsjournal.org/wp-content/uploads/2018/07/44.4-Dudzinski-revised.pdf
21. Linguistic Frontiers – Parallels of human language in the behavior of bottlenose dolphins – UPCommons, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://upcommons.upc.edu/bitstreams/ab3ce81d-811e-4a56-90d5-6f23057281ac/download
22. Goldfish as a Model for Understanding Learning and Memory: More Complex Than You Think | AMNH, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.amnh.org/learn-teach/curriculum-collections/young-naturalist-awards/goldfish-as-a-model-for-understanding-learning-and-memory-more-complex-than-you-think
23. Spatial learning associated with stimulus response in goldfish Carassius auratus: relationship to activation of CREB signalling – PubMed, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25739351/
24. A STUDY OF CHAINING AND SEQUENTIAL MEMORY IN THE GOLDFISH (CARASSIUS AURATUS) – JBC Commons – New College of Florida, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://digitalcommons.ncf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=7162&context=theses_etds
25. Temporal discrimination learning of operant feeding in goldfish (Carassius auratus). – SciSpace, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://scispace.com/pdf/temporal-discrimination-learning-of-operant-feeding-in-3c89gqwg96.pdf
26. Interval schedule performance in the goldfish Carassius auratus – PubMed, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24897536/
27. The Role of Vision and Lateral Line Sensing for Schooling in Giant Danios (Devario Aequipinnatus) – bioRxiv, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2023.07.25.550510v1.full.pdf
28. Swarm intelligence in fish? The difficulty in demonstrating distributed and self-organised collective intelligence in (some) animal groups – University of Bristol Research Portal, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/swarm-intelligence-in-fish-the-difficulty-in-demonstrating-distri
29. Swarm Intelligence in Fish? The Difficulty in Demonstrating Distributed and Self-Organised Collective Intelligence in (Some) Animal Groups – PubMed, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27737770/
30. The role of the lateral line in schooling – Student Theses Faculty of Science and Engineering, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://fse.studenttheses.ub.rug.nl/9477/1/Biol_BC_2010_Sytzeterpstra.pdf
31. Lateral line – Wikipedia, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Lateral_line
32. The Mechanosensory Lateral Line System Mediates Activation of Socially-Relevant Brain Regions during Territorial Interactions – Frontiers, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/behavioral-neuroscience/articles/10.3389/fnbeh.2016.00093/full
33. Schooling Fish from a New, Multimodal Sensory Perspective – PMC – NIH, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11240491/
34. Understanding the Impact of Environmental Variability on Anchovy Overwintering Migration in the Black Sea and its Implications for the Fishing Industry – OpenMETU, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://open.metu.edu.tr/handle/11511/32460
35. Understanding the Impact of Environmental Variability on Anchovy Overwintering Migration in the Black Sea and its Implications for the Fishing Industry – Frontiers, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/marine-science/articles/10.3389/fmars.2017.00275/full
36. Ancient DNA suggests a historical demographic decline and genetic erosion in the Atlantic bluefin tuna | PNAS, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2409302122
37. Dolphin language: experiments, difficulties, and communication projects. Issue of magazine №21 Global Technology, erişim tarihi Aralık 20, 2025, https://theglobal.technology/issue-21/inspiration/dolphins-language/

About the Author

Taha Berk Arslan

Administrator

Visit Website View All Posts